Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB): Belirtiler ve Destek Yolları

Kapıyı kilitlediğinden emin olduğun hâlde geri dönüp bir kez daha kontrol ettiğin oldu mu? Bunu çoğumuz zaman zaman yaşarız. Ancak obsesif kompulsif bozukluk (OKB) bundan çok daha fazlasıdır: İstenmeyen düşünceler ve onları yatıştırmak için yapılan tekrarlayıcı davranışlar, kişinin zamanını, enerjisini ve huzurunu ciddi biçimde etkiler. Bu yazıda OKB belirtilerini, neden bir döngüye dönüştüğünü ve bilimsel olarak desteklenen yardım yollarını konuşacağız.

OKB nedir?

OKB iki temel bileşenden oluşur. Obsesyonlar, kişinin istemediği hâlde zihnine tekrar tekrar gelen, rahatsızlık ya da yoğun kaygı yaratan düşünceler, imgeler veya dürtülerdir. Kompulsiyonlar ise bu sıkıntıyı azaltmak ya da korkulan bir şeyin olmasını önlemek için yapılan tekrarlayıcı davranışlar veya zihinsel eylemlerdir.

OKB’yi sıradan titizlikten ya da düzenli olmaktan ayıran şey, bu düşünce ve davranışların ciddi zaman alması, belirgin sıkıntıya yol açması ve günlük hayatı, işi ya da ilişkileri aksatmasıdır. Gündelik dilde sıkça duyduğumuz “Ben biraz OKB’yim” ifadesi bu yüzden yanıltıcı olabilir. OKB bir kişilik özelliği değil, desteklenebilen bir ruh sağlığı durumudur. Pek çok kişi düşüncelerinin abartılı olduğunu bilir, ama yine de onlara karşı koymakta zorlanır.

OKB belirtileri: obsesyonlar ve kompulsiyonlar

Sık görülen obsesyonlar

• Bulaşma ve kirlenme korkusu: Mikrop, hastalık ya da kirle ilgili yoğun endişeler.
• Zarar verme korkusu: İstemeden kendine ya da sevdiklerine zarar vereceğine dair düşünceler.
• Şüphe: Ocağı kapatıp kapatmadığın, kapıyı kilitleyip kilitlemediğin gibi bitmeyen sorular.
• Simetri ve “tam olma” ihtiyacı: Bir şeyin doğru ya da yerli yerinde olmadığı hissi.
• Dini veya ahlaki kaygılar: Yanlış bir şey düşündüğün ya da yaptığın endişesi.
• İstenmeyen saldırgan veya cinsel içerikli düşünceler.

Şunu bilmek çok önemli: Bu düşünceler kişinin değerleriyle çeliştiği için bu kadar rahatsız edicidir. Bir düşüncenin aklına gelmesi, onu istediğin ya da yapacağın anlamına gelmez. Araştırmalar, çoğu insanın zaman zaman benzer “davetsiz düşünceler” yaşadığını gösteriyor. OKB’de fark, bu düşüncelere yüklenen anlam ve onları yok etmeye yönelik yoğun çabadır.

Sık görülen kompulsiyonlar

• Uzun süre veya belirli kurallarla el yıkama, temizlik yapma,
• Kapıları, ocağı, elektrikli aletleri tekrar tekrar kontrol etme,
• Sayma, belirli hareketleri “doğru hissettirene” kadar tekrarlama,
• Eşyaları belli bir düzene sokma,
• Zihinsel ritüeller: belirli sözleri içinden tekrarlama, “kötü” bir düşünceyi “iyi” bir düşünceyle nötrleme,
• Çevreden sürekli güvence isteme: “Emin misin, bir şey olmaz değil mi?”

OKB’nin kısır döngüsü

OKB genellikle şöyle bir döngüyle ilerler: Bir obsesyon belirir, ardından yoğun kaygı ya da huzursuzluk gelir. Kişi bu sıkıntıyı azaltmak için bir kompulsiyon yapar ve kısa süreliğine rahatlar. Ancak bu rahatlama, beynin “Bu ritüel işe yarıyor, tehlike gerçekti” diye öğrenmesine yol açar. Bir sonraki obsesyonda ritüele duyulan ihtiyaç daha da artar.

Belirli yerlerden, nesnelerden ya da durumlardan kaçınmak da benzer şekilde çalışır. Kısa vadede rahatlatır ama uzun vadede kaygının alanını genişletir. İşte bu yüzden OKB’de amaç düşünceleri tamamen yok etmek değil, bu döngüyü kırmayı öğrenmektir.

Burada ilginç bir paradoks da var: Bir düşünceyi zorla bastırmaya çalışmak, onun daha sık akla gelmesine yol açabilir. “Sakın bunu düşünme” dediğin anda zihnin tam da o düşünceye odaklanır. Bu nedenle terapi sürecinde düşüncelerle savaşmak yerine, onları fark edip olduğu gibi bırakabilmek ve ritüel yapmadan kaygının kendi kendine azalmasına izin vermek öğrenilir. Bu ilk başta zor ve korkutucu gelebilir; ancak uygun destekle, küçük adımlarla mümkün hâle gelir.

OKB neden ortaya çıkar?

OKB’nin tek bir nedeni yoktur. Genetik yatkınlık, beynin bazı devrelerinin işleyişindeki farklılıklar, öğrenme süreçleri ve stresli yaşam olaylarının birlikte rol oynadığı düşünülmektedir. Belirtiler sıklıkla çocukluk, ergenlik ya da genç yetişkinlik döneminde başlar ve stresli dönemlerde artıp azalabilir. Çocuğunda tekrarlayan ritüeller veya yoğun korkular fark ediyorsan çocuk ve ergen terapisi hakkında bilgi alabilirsin. Unutma, OKB kimsenin suçu ya da bir karakter zayıflığı değildir.

OKB için destek yolları

Maruz bırakma ve tepki önleme (ERP)

OKB için en güçlü bilimsel desteğe sahip psikoterapi yöntemi, bilişsel davranışçı terapinin bir türü olan maruz bırakma ve tepki önlemedir. Bu yöntemde terapistinle birlikte, kaygı yaratan durumların kolaydan zora doğru sıralandığı bir liste hazırlanır. Sonra bu durumlarla adım adım ve güvenli bir şekilde karşılaşılırken ritüeli yapmamaya çalışılır. Zamanla kaygının ritüel olmadan da kendiliğinden azalabildiği deneyimlenir. Süreç her zaman senin hızına göre, iş birliği içinde planlanır.

İlaç tedavisi

Bazı antidepresan ilaçların OKB belirtilerini azaltmada etkili olduğu araştırmalarla gösterilmiştir. İlaç tedavisine karar vermek, uygun ilacı seçmek ve takibini yapmak bir psikiyatristin sorumluluğundadır. Pek çok kişi için terapi ve ilaç birlikte kullanıldığında daha iyi sonuçlar alınabilir.

Günlük hayatta neler yapabilirsin?

• Düşünceyi adlandır: “Bu bir OKB düşüncesi, bir gerçek değil.”
• Ritüeli tamamen bırakmaya zorlamak yerine birkaç dakika ertelemeyi dene.
• Güvence aramayı fark et; her “emin misin?” sorusu döngüyü besleyebilir.
• Uyku, hareket ve düzenli rutinlerle genel stres düzeyini düşürmeye çalış.
• Kendine karşı şefkatli ol; zorlandığın günler başarısızlık anlamına gelmez.

Aile üyeleri çoğu zaman iyi niyetle ritüellere katılır ya da sürekli güvence verir; bu da farkında olmadan döngüyü sürdürebilir. Bu yüzden ailenin sürece dahil olması değerlidir; aile terapisi bu noktada destek olabilir. OKB’ye zaman zaman depresyon da eşlik edebilir. Kendine zarar verme ya da intihar düşünceleri yaşıyorsan lütfen hemen 112’yi ara.

Sık sorulan sorular

OKB tamamen geçer mi?

Her kişinin süreci farklıdır. Uygun tedaviyle pek çok kişinin belirtileri belirgin biçimde azalır ve hayat kalitesi önemli ölçüde iyileşir. Belirtiler stresli dönemlerde yeniden artabilse de terapide öğrenilen beceriler bu dönemleri yönetmeye yardımcı olur.

Aklıma kötü düşünceler geliyor, bu tehlikeli biri olduğum anlamına mı gelir?

Hayır. OKB’deki istenmeyen düşünceler genellikle kişinin değerlerine tamamen ters olduğu için bu kadar rahatsızlık verir. Bu düşünceleri bir uzmanla konuşmak, utanman gereken bir şey değildir.

OKB için online terapi uygun mu?

Evet, maruz bırakma çalışmaları dahil pek çok OKB terapisi görüntülü görüşmeyle yürütülebilir. Hatta bazı tetikleyiciler evde ortaya çıktığı için online çalışmak pratik avantajlar sunabilir. Kaygıyla ilgili genel bilgiler için kaygı belirtileri yazımıza da göz atabilirsin.

Bu yazıda kendini tanıdıysan, yalnız olmadığını ve desteğin mümkün olduğunu bilmeni isteriz. Terapimeta’daki klinik psikologlarımızla bir ücretsiz ön görüşme yaparak ilk adımı kendi hızında atabilirsin.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; profesyonel tanı ve tedavinin yerine geçmez.